de kruisberg

noodgevangenis van de sicherheitsdienst

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in gevangenis De Kruisberg honderden verzetsmensen en geallieerden door de Duitse Sicherheitsdienst gevangen ge-houden. Velen waren als Todeskan-didaten bestempeld. De Doetinchemse verzetsvrouw Iet Gerritsen wist te overleven. Anderen brachten er de laatste uren van hun leven door voordat ze werden gefusilleerd.


door Karel Berkhuysen


Op vrijdag 1 september 1944 staat plotseling de Doetinchemse Ortskommandant met twee Duitse Wehrmachtofficieren op de stoep bij de pro-Duitse directeur van het Rijksopvoedingsgesticht De Kruisberg, mr. W. L. Bessem. Zij vorderen de gebouwen en eisen de ontruiming van het complex voor 5 september. De inventaris moet blijven staan.

De laagbouw wordt een noodgevangenis van de Sicherheitsdienst. Die SS-inlichtingendienst voert een waar schrikbewind en sluit er meer dan honderd mannen en vijftig vrouwen op. Vijf of zes per cel. Het betreft vooral verzetsmensen en geallieerde militairen: Todeskandidaten. Niemand van hen heeft een proces gehad. En dat terwijl de Duitsers het standrecht hebben afgekondigd. Zij komen als eerste aan de beurt om geëxecuteerd te worden als er sprake is van verzetsaanslagen.
De omstandigheden voor de gevangenen zijn slecht. Het dagelijkse rantsoen bestaat uit een halve liter waterige soep en tweehonderd gram brood. De meesten slapen op de grond. Elke dag worden ze vijf minuten gelucht. Velen zijn echter zo verzwakt dat ze vaak een dag overslaan. Anderen zijn helemaal niet meer in staat om hun cel uit te komen. Van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat zijn hun schreeuwen en pijnkreten te horen als ze worden verhoord door de extreem wrede SD’ers. Vaak worden ze tijdens de folteringen zo toegetakeld dat ze erna onherkenbaar zijn.



Het rijksopvoedingsgesticht De Kruisberg met de cellen in het laagbouwgedeelte


Onder de gevangenen bevindt zich ook de Britse RAF-navigator Peter Thorne. Zijn vliegtuig is in de nacht van 27 op 28 juli 1943 bij Hamburg neergeschoten. In tegenstelling tot de meeste andere bemanningsleden kan hij net op tijd met een parachute het brandende toestel verlaten. Na zijn landing wordt hij gevangengenomen. Een jaar later weet hij te ontsnappen. Per trein belandt hij in Nederland, waar hij na vele omzwervingen de boerderij van verzetsleider Koeslag in Laren bereikt. Tijdens een inval wordt hij echter opnieuw gevangengenomen. Vervolgens brengen de Duitsers hem naar De Kruisberg.


De Kruisberg zit eind januari 1945 overvol. Een groep van 94 gevangenen, waaronder Peter Thorne, wordt daarom gereed gemaakt voor transport naar het Duitse concentratiekamp Neuengamme. In de vroege ochtend van donderdag 1 februari staan zij klaar om naar het treinstation Doetinchem te worden afgemarcheerd.

Op dat moment arriveren twee auto’s op het terrein. In een ervan zit de Doetinchemse verzetsvrouw Iet Gerritsen. Nadat ze is verraden zijn op de avond ervoor tien SD’ers haar ouderlijke woning binnengestormd. Na een verhoor dat de hele nacht heeft geduurd, belandt ze in een cel waar zich al vier andere vrouwen bevinden.



Iet Gerritsen


Kort daarop vertrekken de 94 gevangenen. Gadegeslagen door veel Doetinchemmers marcheren ze onder begeleiding van een zwaarbewapende escorte door de stad naar het treinstation. Als ze daar aankomen, worden ze in twee goederenwagons ingesloten.
Enkelen beginnen onmiddellijk met het creëren van een gat om te ontsnappen. Als de trein pas de daaropvolgende nacht richting Winterswijk vertrekt, weten enkelen door het gat uit de trein te springen. Ook Peter Thorne. Hij raakt echter zwaargewond. Hij wordt naar het Doetinchemse Sint-Jozef Ziekenhuis gebracht. Daar overlijdt hij. Hij wordt begraven op de Algemene Begraafplaats aan de Loolaan.



De cel van Iet Gerritsen en de vier andere vrouwen
(tekening uit het dagboek van Iet Gerritsen)

In een hoek van de cel van Iet Gerritsen staat een kiebelton waarop de vijf vrouwen hun behoefte moeten doen. De ton loopt echter voortdurend over. Voor de Duitse bewakers blijkbaar een reden om ondanks hun smeekbedes vanwege dorst hen niet van water te voorzien. “Wenn Sie nicht trinken, brauchen Sie auch nicht zu piesen”, krijgen ze te horen van bewaker Kloostermayer.
Iet wordt geregeld uit haar cel gehaald voor verhoor. Daarbij schreeuwen de SD’ers en houden haar telkens een proces-verbaal voor met een bekentenis. Ze blijf echter weigeren om dat te ondertekenen en houdt vast aan een eerder verzonnen verhaal. Ze vraagt zich evenwel vele malen af of ze het uiteindelijk zal overleven. Ze beseft maar al te goed waartoe de Duitsers in staat zijn.  
Dat blijkt op vrijdag 2 maart als ze 46 mannen uit naastgelegen cellen halen. Als represaille voor een aanslag van de verzetsgroep in boerderij De Bark in de omgeving van Aalten worden ze in het Rademakersbroek bij Varsseveld gefusilleerd.
Zes dagen later wacht 25 andere gevangenen eenzelfde lot. In alle vroegte worden ze van de Kruisberg met vrachtauto’s rechtstreeks naar de Woeste Hoeve gereden. Daar worden ze vanwege een mislukte aanslag van het verzet op Generalkommissar en SS-Polizeiführer Hanns Rauter samen met 92 anderen geëxecuteerd.  

Dan wordt Iet ziek. Dat blijkt haar geluk, want door haar gezondheidstoestand en het feit dat er geen bewijs of bekentenis is, wordt ze na ruim vijf weken gevangenschap op zondag 11 maart vrijgelaten.
De geallieerden staan dan klaar om de Rijn over te steken. Als dat uiteindelijk op 23 maart gebeurt en Canadese troepen enkele dagen later de Achterhoek intrekken, verlaten de SD’ers hals over kop De Kruisberg met medeneming van hun gevangenen. Een deel van hen belandt in Westerbork, waaronder de vier celgenoten van Iet.



Gang met cellen (Ans Lepoutre)


Op 2 april wordt Doetinchem door Canadese troepen bevrijd. Onmiddellijk begint de jacht op NSB’ers, collaborateurs en andere ‘foute’ Nederlanders. Vanuit de hele regio worden ze naar De Kruisberg gebracht dat voor dat doel is omgedoopt tot Bewarings- en Verblijfskamp. Of hun gevangenneming terecht is, moet in veel gevallen nog worden onderzocht.
Onder de gevangenen bevinden zich ook uitgeverijdirecteur Kees Misset, zijn vrouw Dinie en hun dochter Pineke. Ook zij moeten een week lang elke avond de vaderlandse liederen aanhoren van honderden stadsgenoten die onder begeleiding van marechaussees vanuit de Plantsoenstraat in optocht met muziek naar de Kruisberg zijn getogen. Bij de gracht zingen ze vijf jaar onmacht, pijn en haat van zich af.


De cellen
De luchtplaats anno 2019
Vanuit de cel van Iet Gerritsen

Gevangenen van de Kruisberg

De vijf vrouwen uit de cel van Iet Gerritsen


Iet Gerritsen
Truus Bresser uit Arnhem
zuster Scholten uit Dedemsvaart
Jan (schuilnaam) Adams uit Barneveld
Minie Rietman uit Doetinchem



De 25 mannen van de Woeste Hoeve

gefusilleerd, met 93 anderen, op 8 maart 1945


Gerard Albert van Assen (11-2-1910, 35 jaar) Apeldoorn

Landbouwer in de Beemte ten noorden van Apeldoorn. Hij had een ondergedoken gedeserteerde Nederlandse SS’er in huis. Op 1 november 1944 werd hij gearresteerd en opgesloten in het politiebureau van Apeldoorn. Later is hij, waarschijnlijk via de Koning Willem III-kazerne in Apeldoorn, naar de Kruisberg in Doetinchem overgebracht. Hij was gehuwd en had drie kinderen.


Johannes Beekes (8-18-1918, 26 jaar) Utrecht

Werkte als controleur voor de crisis controle dienst (CCD) in Voorthuizen. Op 28 december 1944 werd hij gearresteerd omdat een collega van hem, die eigenlijk gearresteerd zou worden, onvindbaar was. Op 30 december werd hij naar Ermelo vervoerd, op 4 januari 1945 werd hij overgebracht naar de Koning Willem III-kazerne in Apeldoorn en ten slotte op 3 maart 1945 naar de Kruisberg in Doetinchem. Hij was ongehuwd.

G. G. Beer (35 jaar) Arnhem
G. Blaauw (37 jaar) Doornspijk
Abraham du Bois (28 jaar) Heiloo
M. A. van den Born (22 jaar) Ede
R. A. Formanoy (60 jaar) Putten
H. Franken (23 jaar) Nunspeet
Jan Frederiks (24-4-1896, 48 jaar) Dieren, boerderij Fraterwaard
J. G. Guttling (22 jaar) Den Haag
M. H. van der Harst (75 jaar) Amersfoort
Johann Hermann Heijen (27 jaar) Bussum
..........Cel 10, samen met Oberdak

C. Huisman (48 jaar) Ermelo
J. Kapteijn (42 jaar) Luttenberg

Johannes Evert Wilhelm Gijsbrecht Kortlang (14-2-1888, 57 jaar) Ermelo
.... (vader van J. M. Kortlang en L. A. E. Kortlang (Rademakersbroek) )
Johannes Martinus Kortlang (30-4-1919, 25 jaar) Ermelo
....(zoon van J. E. W. G. Kortlang)
Cornelis Johannes van der Linden (20-11-1923, 21 jaar) Den Haag
....(geb. Hummelo, tevens aldaar herbegraven)
J. W. Matthijsse (53 jaar) Vaassen
Pieter van der Meer (16-4-1911, 33 jaar) Apeldoorn
Hendrik Jan Nikkel, 3-6-1924 (20 jaar) Apeldoorn
Czeslaw (C.) Oberdak (23 jaar) uit Polen. Cel 10.
.......... (herbegraven in Krakau (2009)
H. J. Post (42 jaar) Bergentheim
J. H. Prenger (43 jaar) Hardenberg
H. Seyffards (ca 28 jaar) uit Polen of Tsjechoslowakije
A. Streefland (38 jaar) Renkum



Kirsten Zimmerman vertelt in een cel van de Kruisberg de verhalen van de 46 mannen

De 46 mannen van het Rademakersbroek

gefusilleerd op 2 maart 1945



Johannes Karel Sjouke Anema (24 jaar)
Oswald Reinhold Wilhelm Assmann (57 jaar)
Hilbrand Johannes Baar (20 jaar)
Dionisius Dirk Bakker (65 jaar)
Jan Blankestijn (30 jaar)
Albert Bols (35 jaar)
Jacobus Franciscus Gerrit Bouwman (22 jaar)
Christiaan Lambertus Brummer (31 jaar)
Wouter van Dam (40 jaar)
IJsbrand Willem den Drijver (47 jaar)
Jan Cornelis Hendrik Fleer (47 jaar)
Jan Cornelis Hendrik Fleer (20 jaar)
Hendrik Gerard van Geen (23 jaar)
Willem Gerritsen (24 jaar)
Gerrit Griemink (27 jaar)
Jan Jacob de Groot (41 jaar)
Mannes Grendelman (31 jaar)
Evert van Grevengoed (48 jaar)
Jan van der Haar (31 jaar)
Willebrordus Hermanus Gregorius Cornelis van den Heuvel (26 jaar)
Leendert Sietse Hohoff (25 jaar)
Abram Arie IJzerman (19 jaar)
Pieter Bastiaan Jan IJzerman (49 jaar)
Petrus Johannes de Kok (42 jaar)
Luther Anne Elisa Kortlang (24 jaar)
.....(zoon van J. E. W. G. Kortlang, broer L. A. E. Kortlang, Rademakersbroek)
Gerhardus Johannes Lovink (37 jaar)
Cornelis Joan Louwerens (24 jaar)
Gerrit Luichies (58 jaar)
Gerrit Arend Meerhof (31 jaar)
Wolter Oordt (25 jaar)
Gerrit Jan Ormel (34 jaar)
Derk Jan te Rietstap (31 jaar)
Geert Salomons (30 jaar)
Gijs Albertus Schaftenaar (35 jaar)
Franciscus Leonardus Boks Scholten (27 jaar)
Gerrit Jan Schutten (25 jaar)
Hermannes Schuurman (31 jaar)
Roelof Seinen (32 jaar)
Willem van der Sluis (34 jaar)
Albert Timmerman (47 jaar)
Gerrit Toerse (25 jaar)
Gerhardus Hendrikus ten Voorde (18 jaar)
Jan de Vries (24 jaar)
Hendrik van Wezel (38 jaar)
Jan Wijngaarden (24 jaar)
Teunis van Zwetselaar (44 jaar)

Degenen uit de Kruisberg die per trein naar Neuengamme werden gebracht
In Neuengamme ingeschreven onder kampnummers 70890-70970

Gerhard Hendrik (Gerrit) Wolsink (28 jaar) 14-10-1916, Noordink-Hengelo (Gld) Arrestatie 30-12-1944. Barchem. 1-12-45 Kruisberg. Op 1-2-45 naar Neuengamme. 12-3-45 Wöbbelin. Overleden 3-5-45.

Teunis Homme de Vries. Geboren op 30-10-1922 te Nieuwlande. Arrestatie op 6-11-1944. Via Erica in Ommen en Almelo belandde hij op 6-12-1`944 in de Kruisberg. Op 2-2-1945 per trein naar Neuengamme. Kampnummer 17573. Overleden op 15-4-1945.

Martin Penseel (21 jaar), Arnhem, vanaf 4-1-45 in Kruisberg. Samen met vader Johan en oudere broer John opgepakt. Gestorven in Wöbbelin op 13-3-45

John Penseel gestorven in Wöbbelin 20-3-45



Gefusilleerd op de Kruisberg

Hendriks, xxxx Na de fusillade van de 25 gevangen uit de Kruisberg bij de Woeste Hoeve ontstond er een rel bij de Duitsers toen bleek dat Jan Frederiks per abuis op de lijst terecht was gekomen. Dit in plaats van een man met de naam Hendriks. Het schijnt dat Hendiks vervolgens onmiddellijk op De Kruisberg is gefusilleerd. (Bron: De Woeste Hoeve, Berends, H. 1995)